De stille revolutie van Rioja
Waarom Spanje’s beroemdste wijnstreek spannender is dan ooit.
Via Pitch PR kreeg ik kans om mee te gaan op persreis naar de Rioja streek. Precies de soort uitnodiging waar ik moeilijk nee tegen kan zeggen. Zeker nu! Want klinkend als de naam Rioja al is, erachter schuilt een wereld die volop in beweging is.
Het begint overigens al bij de manier waarop we een glas van deze wijn bestellen. We vragen zelden om een glas Tempranillo of Garnacha, zoals we een glas Chardonnay of Merlot bestellen. We vragen simpelweg om een Rioja. De naam die voor de meeste mensen synoniem staat voor krachtige houtgerijpte wijnen.
Tijdens onze korte, intensieve tocht door de streek stelde ik mijzelf de vraag of dit beeld nog wel klopte. Onder de bezielende leiding van Peter Arijs – Belg en wandelend Rioja encyclopedie – kwam ik achter een sterk veranderend beeld van de Rioja wijn.
Rioja, hoe zat het ook alweer?
La Rioja is een regio in het noorden van Spanje en grenst onder andere aan Baskenland. Het is de Spaanse regio met het kleinste aantal inwoners. De Ebro en de Río Oja stromen door La Rioja. De eerste is een echte levensader, zeker voor de wijnbouw; aan de tweede dankt de streek haar naam.
De wijnbouw vindt grotendeels plaats in het brede dal rond de Ebro en tegen de hellingen van de bergen die het dal flankeren. Het wijngebied strekt zich over zo’n 130 kilometer uit en telt meer dan 600 wijnhuizen. Ongeveer 90% van de aanplant bestaat uit blauwe druiven en 10% uit witte. Voor Rioja zijn veertien druivenrassen toegestaan: vijf blauwe en negen witte. Tempranillo is veruit de belangrijkste blauwe druif, met daarnaast een belangrijke rol voor Garnacha. Voor wit is Viura de belangrijkste variëteit.
Het gebied is onderverdeeld in drie subregio’s, die zich alle drie langs de Ebro uitstrekken. Ze verschillen behoorlijk in bodem, klimaat en druivenrassen die er goed gedijen.
Rioja Alta – westelijk, relatief koel door Atlantische invloed, met veel hoogteverschillen en gemengde bodems van kalkhoudende en ijzerhoudende klei en alluviale afzettingen. Tempranillo domineert en geeft vaak elegante, frisse en goed houdbare wijnen.
Rioja Alavesa – ten noorden van de Ebro, tegen de Sierra de Cantabria. Koeler, met relatief veel kalkhoudende kleibodems en eveneens sterk gericht op Tempranillo. De wijnen zijn vaak verfijnd en aromatisch, met goede zuren en structuur.
Rioja Oriental – oostelijker, warmer en droger, met meer mediterrane invloed. Hier vind je meer ijzerhoudende klei en alluviale bodems. Garnacha speelt traditioneel een grotere rol, terwijl hoger gelegen wijngaarden ook verrassend frisse stijlen kunnen opleveren.
De tour
Ons gezelschap is klein en bont: sommeliers, influencers en journalisten, met dezelfde passie als gemene deler. We verblijven in Logroño, de hoofdstad van La Rioja. Met zijn oude centrum en talloze tapasbars is de stad een ideale uitvalsbasis voor een wijntrip. Bovendien kan ik nu zeggen dat ik een stukje van de officiële Caminoroute heb gelopen, aangezien ons hotel direct aan deze roemruchte pelgrimsroute lag. Van hieruit startte ons zorgvuldig samengestelde, veelzijdige en behoorlijk intensieve programma. In twee dagen bezoeken we acht wijnhuizen in de verschillende subregio’s. Op de dag van vertrek volgt nog een laatste wijnhuis en een bezoek aan de Consejo Regulador, het orgaan dat waakt over de kwaliteit en herkomst van Rioja.
De wijnhuizen vormen een mooie mix van klassieke Riojahuizen, innovatieve familiebedrijven en kleinschalige producenten met een sterke focus op terroir en herkomst.
Muga – Haro, Rioja Alta – traditie in beweging
Een geweldig wijnhuis om de tour mee te beginnen. Je voelt en ziet de traditie die Isaac Muga en Aurora Caño in 1932 begonnen en die inmiddels door de derde generatie wordt voortgezet. Muga is gevestigd in de beroemde Barrio de la Estación in Haro. De diepe wortels in de Riojatraditie zie je terug in de aandacht voor hout. De wijnen rijpen vaak lang en het huis heeft zelfs een eigen kuiperij. De stijl is klassiek opgebouwd, gelaagd en verfijnd, met duidelijk maar goed geïntegreerd hout. Opvallend zijn daarnaast de serieuze witte en mousserende wijnen.
Miguel Merino – Briones, Rioja Alta – kleinschalige, perceelgerichte Rioja
We blijven nog even in Rioja Alta, waar we in Briones worden onthaald door het zeer sympathieke stel Miguel en Erika Merino. Het wijnhuis, opgericht door Miguel Merino sr., beslaat ongeveer 13 hectare, verdeeld over 24 kleine percelen, waaronder zeer oude wijngaarden. Kleine producties, een sterke focus op afzonderlijke wijngaarden en interessante afwijkingen van het klassieke Riojarepertoire, zoals een zeldzame 100% Mazuelo. De wijnen zijn precies en kleinschalig van stijl, vaak met frisse zuren, minder nadruk op hout en meer op fruit, spanning en herkomst.
Vivanco – Briones, Rioja Alta – historisch bewust en vernieuwend
Ook Vivanco is een familiebedrijf, maar daarmee houdt de vergelijking met Miguel Merino wel op. Op het internationaal ogende en schitterend onderhouden terrein worden we ontvangen door Rafael Vivanco, trotse en extraverte wijnmaker van de vierde generatie. Hij legt uit dat Vivanco meer is dan een wijnhuis: het is een groot wijn- en cultuurproject. Met een museum dat je eigenlijk moet hebben gezien om het te geloven: 4.000 m² aan historische wijnobjecten, werktuigen en kunst van onder meer Warhol en Picasso. Het museum en het restaurant werden die dag speciaal voor ons opengesteld. Waar Vivanco de geschiedenis van wijn letterlijk bewaart, experimenteert het tegelijkertijd met herkomst, druivenrassen en stijlen. Bovendien behoorde het tot de eerste producenten die binnen de nieuwe Rioja-categorie kwaliteitsmousserend gingen maken.
Izadi – Villabuena de Álava, Rioja Alavesa – goede Rioja kan ook wit zijn
De dag begint aardig lang te worden, dus het is heerlijk om ons bezoek aan Izadi te beginnen met een fietstocht naar de hoger gelegen wijngaarden. Het huis werd in 1987 opgericht door restaurateur Gonzalo Antón en maakt tegenwoordig deel uit van het familiebedrijf Artevino. Het ligt midden in Rioja Alavesa en werkt veel met oude wijngaarden rondom kleine dorpen. Izadi staat voor moderne en elegante wijnen, met veel respect voor traditie en gastronomie. Opvallend is dat er inmiddels meer witte dan rode wijnen worden gemaakt.
Finca Vistahermosa – Molinos de Ocón, Rioja Oriental – herwaardering van Garnacha en Rioja Oriental
Finca Vistahermosa is een groot landgoed aan de voet van de Sierra de la Hez, maar qua wijnfilosofie juist sterk gericht op terroir, hoogte en oude stokken. Van de ongeveer 400 hectare is 163 hectare wijngaard. Opvallend is de enorme hoeveelheid oude Garnacha. De wijngaarden liggen grofweg tussen 550 en 800 meter hoogte. Clara Herrero en David Inchaurraga maken hier onder meer Conversa en Viñedo Singular Cuesta de la Estrella. De wijnen zijn fruitig, maar dankzij de hoogte ook fris en energiek – een heel ander beeld dan het cliché van zware Rioja uit het warmere oosten.
Palacios Vinos de Finca – hoogte, terroir, vergeten druiven, wit en dessertwijn in één Rioja Verhaal
Wat een sfeer en wat een panoramisch uitzicht over de Iregua Vallei, de Moncalvillobergketen en de Sierra de Cantabria. De plek waar we voor de proeverij worden ontvangen nodigt uit om met een goed boek en een mooi glas wijn de rest van de dag te blijven zitten. Die gedachte verdwijnt snel wanneer twee jeeps worden voorgereden voor een tocht naar de hoger gelegen wijngaarden. Het wijnproject, opgezet door Javier Palacios, richt zich sterk op terroir en bijzondere wijngaarden. In Rioja omvat het twee huizen: Nivarius, dat zich volledig toelegt op hoogwaardige witte wijnen, en Proelio, gericht op karaktervolle rode wijnen. Hoogte en frisheid vormen bij beiden een duidelijke rode draad: van levendige witte wijnen tot krachtige maar opvallend frisse rode Rioja.
Faustino – Oyón, Rioja Alavesa – klassiek en wereldberoemd
Veel mensen kennen de opvallende Faustino-flessen met hun matglazen afwerking en de afbeelding van een edelman op het etiket. Het Romeinse cijfer verwijst naar de wijn en zijn rijpingscategorie. Faustino I is de bestverkochte DOCa Rioja Gran Reserva ter wereld. Dat zegt ook iets over de schaal van het wijnhuis, dat 650 hectare aan eigen wijngaarden bezit en beschikt over een doolhof van indrukwekkende kelders waarin miljoenen flessen liggen opgeslagen. Het huis is eigendom van de familie Martínez Zabala en kent een geschiedenis van meer dan 160 jaar. Een archetypisch klassiek huis, dat tegenwoordig ook wit en rosé in het assortiment heeft.
Valdemar – Oyón, Rioja Alavesa – herontdekking van druivenrassen, single-vineyard wijnen en mousserende Rioja
Vijf generaties familiegeschiedenis en ongeveer 130 jaar wijnbouw. Valdemar profileert zich nadrukkelijk als een pionierend huis en werkt naast Tempranillo bijvoorbeeld ook met Graciano en Maturana. Interessant is Finca Alto Cantabria, een Viñedo Singular waarvan zowel witte als mousserende Rioja wordt gemaakt.
Remelluri – Labastida, Rioja Alavesa – van merk en rijpingscategorie naar plaats en herkomst
Een historisch landgoed aan de voet van de Sierra de Toloño, sinds 1963 in bezit van de familie Rodríguez. Telmo Rodríguez zwaait er tegenwoordig de scepter. Heel bijzonder om een rondleiding te krijgen van deze gelouterde visionair en zeer charismatische man. De focus ligt sterk op eigen wijngaarden, biologische teelt en terroir. Remelluri was bovendien al vroeg bijzonder doordat uitsluitend met druiven van het eigen landgoed werd gewerkt. De rode Remelluri’s zijn bekend, maar ook de Blanco is inmiddels een cultwijn. Misschien nergens tijdens onze reis wordt zo duidelijk zichtbaar hoe Rioja zich beweegt van merk en rijpingscategorie naar plaats, landschap en herkomst.
Ontwikkelingen
Na de bezoeken aan de verschillende wijnhuizen en het verhaal van Peter Arijs bij de Consejo is voor mij duidelijk dat Rioja volop in ontwikkeling is. Vier ontwikkelingen springen eruit:
1. Van rijping naar herkomst
De bekende rijpingscategorieën – Crianza, Reserva en Gran Reserva – blijven belangrijk, maar sinds 2017 heeft Rioja ook herkomstaanduidingen als Vino de Zona, Vino de Pueblo en Viñedo Singular nadrukkelijker op de kaart gezet. Voor Viñedo Singular gelden aanvullende eisen aan onder meer de leeftijd en opbrengst van de wijngaard en handmatige oogst. Daarmee krijgt de specifieke plek veel nadrukkelijker een plaats naast de traditionele classificatie op basis van rijping.
2. Meer aandacht voor afzonderlijke wijngaarden, hoogte en terroir
Producenten willen steeds vaker laten zien dat een Garnacha uit een hooggelegen wijngaard in Rioja Oriental iets totaal anders is dan een Tempranillo uit Rioja Alavesa. Oude wijngaarden worden daarbij steeds belangrijker. De Consejo heeft de afgelopen jaren bovendien stappen gezet om oude wijngaarden beter in kaart te brengen en te beschermen.
3. Een veel breder palet aan druiven en stijlen
Tempranillo blijft dominant, maar Garnacha en Graciano krijgen opnieuw aandacht, evenals minder bekende variëteiten als Maturana Tinta, Maturana Blanca en Tempranillo Blanco. De regelgeving werd eerder al verruimd om meer witte druivenrassen toe te staan. Daarmee wordt Rioja niet alleen geografisch, maar ook in het glas steeds veelzijdiger.
4. De opmars van wit
Witte wijn is in Rioja bezig aan een duidelijke inhaalslag. Het aandeel is de afgelopen jaren gegroeid en de ambities zijn zichtbaar. De stijl verschuift daarbij van uitsluitend zware, traditioneel houtgerijpte witte wijn naar een veel breder spectrum, met meer nadruk op frisheid, herkomst en verschillende druivenrassen. Opvallend genoeg staat Rioja tegenwoordig meer witte dan blauwe druivenrassen officieel toe. Daarnaast kent de streek een eigen officiële categorie voor mousserende wijn.
De stille revolutie van Rioja
Rioja is nog altijd Rioja. De grote klassieke huizen, Tempranillo en lange houtrijping met hun karakteristieke tonen zijn niet verdwenen. Gelukkig maar. Wie de streek vandaag de dag echter alleen daarmee associeert, mist een groot deel van wat er gaande is.
Tijdens onze trip zagen we hoe breed Rioja inmiddels is geworden. Van eeuwenoude tradities tot kleine, terroirgedreven projecten. Van Tempranillo tot Garnacha, Graciano en minder bekende lokale druiven. Van krachtige Gran Reserva tot verfijnde perceelwijnen, frisse witte Rioja, mousserend en zelfs zoet.
Misschien is dát wel de stille revolutie van Rioja. Geen radicale breuk met het verleden, maar een steeds grotere vrijheid om te laten zien waar een wijn vandaan komt, wie hem maakt en wat er op die specifieke plek mogelijk is.
Het maakt Rioja minder makkelijk in één stijl te vangen, maar tegelijkertijd veel spannender. Zo spannend zelfs dat je er tegenwoordig bijna een complete wijnkaart mee zou kunnen vullen. Van aperitief tot dessert, zonder de grenzen van Rioja te verlaten.